نکته بسیار مهم در اسباببازیها بهویژه عروسک، کارکرد الگویی و تربیتی آن است. چرا که در حساسترین مقطع سنی یعنی در دوران کودکی مورد استفاده قرار گرفته و نقش بسیار مؤثری در الگوسازی ذهنی دختربچهها آن هم در قالبی عاطفی و دوستداشتنی دارد. در این میان رمز و رازهای موجود در خیالپردازیهای کودکانه، جایگزین گزارههای واقعگرایانه موجود در تربیت بزرگسالان میشود. دختربچهها، زنان آینده هر ملت هستند و برای اعتلای هر ملت، باید دختران و زنان آن ملت را متعالی تربیت کرد. از این منظر، نقش عروسک در تهاجم فرهنگی نقش بسیار برجستهای است. جامعهشناسان معتقدند که پایههای هر جامعه، ریشه در ارزشها و نظام عقیدتی آن دارد. بنابراین برای تضعیف هر جامعه، کافی است تا فرهنگ آنرا تضعیف کرد. با اینکار افراد جامعه از خود بیگانهشده و برخلاف آنچه که حقیقت فرهنگی آنها را تشکیل میدهد، رفتار میکنند.
یکی از شیوهها و راهکارهای بسیار مهم و کارساز در تهاجم فرهنگی، تسری و بسط فرهنگ نیروهای مهاجم از طریق مداخله در تربیت فرزندان ملل مورد هدف است. آمریکا بهعنوان سرآمد مهاجمان فرهنگی، از بهترین و کارآمدترین راههای سلطه، یعنی همان نفوذ فرهنگی آن هم از طریق تربیت آمریکایی شهروندان ملل دیگر به خوبی بهره میبرد. هرگاه دختران یک جامعه با ارزشهای آمریکایی تربیت شوند، آنها در آینده در نقش همسران و مادران آن کشور، جامعه خود را مبتنی بر ارزشهای آموخته شده خود اداره میکنند. و این مهمترین کارکرد تهاجم فرهنگی یک فرهنگ مهاجم است که شهروندان دیگر ممالک را با ارزشهای خود بپروراند. در مقاله تلاش شده است با شرح بیشتر تاریخچه، ویژگیها و گستره حضور عروسک باربی در جوامع مختلف، وضوح این نفوذ فرهنگی بهتر آشکار میشود.
تاریخچه
کمپانی متل در سال 1959 در ایالت کالیفرنیای جنوبی آمریکا پس از دریافت امتیاز عروسک آلمانی لیلی، به طراحی و ساخت عروسک باربی اقدام کرد. عروسک لیلی در واقع برگرفته از شخصیت و اندام و چهره زن خیابانگرد آلمانی با همین نام بود. کمپانی متل پس از تغییراتی در لیلی، صورتبندی نژادی آنرا به نژاد «آنگلوساکسون» همانند و به تولید خاطره زیر به روایت یکی از محافظان مقام معظم رهبری در سال 1381 است که از زمان ریاست جمهوری ایشان به مدت هفده سال این مهم را برعهده داشته است.
کمر باریک و اندام کشیده باربی حتی در کشور سازنده خود باعث شدهاست تا دختران نوجوان برای اینکه اندامشان شبیه باربی شود یا از الگوی باربی خیلی فاصله نداشته باشند، از خوردن غذا به اندازه کافی در سن رشد خود پرهیز میکنند.
لذا آمار حیرتآور سازمانهای بهداشتی غرب از سوءتغذیه دختران غربی خبر میدهد. طرح این ذهنیت که ترکیب اندام باربی هیچگاه بههم نخواهد خورد، در تربیت دختران برای اینکه در سنین بزرگسالی هیچگاه باردار نشوند نیز بسیار مؤثر بوده است. در دههی 90 بهدلیل کاهش نرخ تولید مثل در غرب، بهویژه در آمریکا، سازندگان باربی وارد صحنه شدند تا در 1995 این عروسک با یک جنین در شکم خود به بازار عرضه شود تا دختران نوجوان با وضعحمل باربی به دست خود، اشتیاق مادر شدن بیابند.
طراحی چهره باربی بهگونهای اغراقگونه صورت گرفته که جامع زیباییهای متصور باشد و البته این طراحی بسیار ماهرانه صورت پذیرفته است. «موی بور و طلایی، گردن باریک وو کشیده، گونههای برآمده، دماغ و دهان کوچک، چشمانی درشت و آبی، لبانی پرگوشت، چهره شاداب، پوست روشن، پیشانی و سری متناسب و ... مجموع اعضای پهره باربی را تشکیل میدهد که بهندرت ممکن است تحقق یابد.
خریداران باربی با خرید یک عروسک کارشان تمام نشده بلکه مجبورند تمام وسایل مکمل آنرا از قبیل لباس خواب، وسایل حمام، لباس شنا، لباس میهمانی، وسایل آرایش و ... را که همه ساله در چندین نوبت نیز تغییر مد داده و بازسازی و تولید میشوند، تهیه و همواره آنرا بهروز نمایند. بدیهی است مدل لباس باربی و تمام آنچه که تحت عنوان متعلقات عروسک عرضه میشود، مدل لباس و سایر وسایل مورد نیاز دختران و زنان قرار گرفته و بدین صورت دختران مأنوس با این عروسک با سلیقهی باربی (یا به قول دقیقتر با سلیقه و درخواست یک زن آمریکایی) بزرگ شده، در زمانی که به سن انتخاب میرسند، دقیقاً دارای سلیقهای همانند باربی(یا یک زن آمریکایی) میباشند. بنابراین هر آنچه در تمدن غرب برای انحطاط بشر تولید و عرضه میشود، قبلاً ذائقه و احساس نیاز به آن را با هزینه مصرفکنندگان بهوجود آوردهاند.
«عریانگرایی، اشرافیگرایی، مصرفگرایی سه مؤلفه اصلی لباسهای باربی است؛ لباسهایی که زرقوبرق خیره کنندهاش، جلوه شهوانی اندام باربی را مضاعف میکند.»
باربی برایاینکه بتئاند نقش تربیتی خود را ایفا کند باید پاسخگوی تمامی سلایق و علاقهها باشد و در نقشهای گوناگونی ظاهر شود. باربی پرستار، باربی معلم، باربی خلبان، باربی ژیمناست، باربی خواننده و ... برای تحکیم الگوسازی این عروسک متولد شدهاند.
همچنین برای پذیرش این عروسک از سوی ملیتهای گوناگون باربی با حفظ استیل بدنیاش(اصالت آمریکایی) در رنگها و ملیتهای گوناگون نیز ظاهر شد؛ باربی هندی، آفریقایی، چینی، لهستانی و ...
حتی باربی انتحاری که ارزشهایی چون، شهادت طلبی را مورد هدف قرار داده است و باربی در نقش یک نظامی و ضدتروریست. او اینبار تهییج سربازان آمریکایی و پوشیدن یونیفرم نظامی و به دست گرفتن اسلحه آمریکایی وظیفه دارد افکار عمومی جوانان را با مقاصد جنگطلبانه طراحانش همراه کند:
« درطول جنگ عراق و آمریکا در سال 1990 عروسک باربی با پوشش نظامی آمریکایی به تهییج افکار عمومی پرداخت. پس از واقعه یازده سپتامبر نیز باربی با پوشیدن یونیفرم نیروهای نظامی ضد تروریست به ایفای نقش جدید خود پرداخت، در آگهی تبلیغاتی باربی برای نبرد ضد تروریست این بود: «باربی - روح آمریکایی». البته این سناریو به باربی و متعلقات او ختم نمیشود. «کن» با لباسهای شیک و موهای قهوهای – برگرفته از نام پسر آقای هندلر رئیس کمپانی متل؛ بهعنوان دوست پسر باربی در سال 1961 تولید و عرضه شد. در سال 1963 عروسک میچ و در سال 1965 عروسک اسکیپر و ... بهجمع کن و باربی پیوستند.....
دقت در پدیده عروسک باربی و تأثیرگذاری آن در طول بیش از نیم قرن، هر انسان خردمندی را به تأمل وامیدارد که چگونه و چه ماهرانه توانستهاند با استفاده از یک عروسک و البته با بهره از غفلت میلیونها انسان، در قلعه ذهن آنها خانه کنند. امروزه باربی برروی تمامی وسایل مورد استفاده کودکان و نوجوانان اعم از البسه، لوازم التحریر، لوازم بهداشتی و آرایشی، پوشاک، اسباببازی، لوازم ترئینی حک شده است. حتی خوردنیهای فانتزی کودکان از متنند آدامس و شکلات نیز از حضور باربی بینصیب نیستند. زیرا دختران در تمام جهان بایستی حضور مدل و الگوی غربی خود(باربی) را همواره در پیراامون خود احساس کنند. شرح توطئه خاموش و در عین حال زیبا و شکیل، فراتر از این اشارات مختصر است.
همهی ما خوب میدانیم که در فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی ما، زن از چه جایگاه ویژه برخودار بوده و سلامت او تضمین کننده سلامت جامعه محسوب شدهاست. بهطوریکه او را در بسیاری از لحظهها و صحنهها نه بهخاطر بینی کوچک و سربالای خود ونه بهخاطر کمر باریکش بلکه برای از خودگذشتگیها، قهرمانیها، ایثار، درایت و روشنفکریهایش ستایش شده است.
باید همه از یکدیگر بپرسیم؛ این ارزشهای مکتبی و فرهنگی به چهبهایی بهدست فراموشی یا خدای نکرده، معاوضه و حراج گذاشته شده است؟
